[174] Vụ Mỹ không kích sát hại Tướng Qasem Soleimani của Iran tại Baghdad, Iraq: Ba khía cạnh pháp lý

Vấn đề sử dụng vũ lực – Nguyên tắc và ngoại lệ quyền tự vệ – Điều kiện “kiểm soát hữu hiệu” – Học thuyết tự vệ phủ đầu, tự vệ phòng ngừa – Vấn đề lính Mỹ đồn trú và vi phạm chủ quyền của Iraq – Tình trạng cấp thiết để loại trừ trách nhiệm pháp lý quốc tế

Ngày 02.01.2020 theo giờ Mỹ, Bộ Quốc phòng Mỹ có thông báo báo chí xác nhận Tổng thống Trump đã ra lệnh sát hại tướng Qasem Soleimani – chỉ huy Lực lượng Quds thuộc Lực lượng vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran. Thông báo này cho rằng việc sát hại tướng Solaimani là “một hoạt động phòng vệ quyết liệt để bảo vệ nhân sự Mỹ ở nước ngoài”, và “nhằm ngăn chặn các cuộc tấn công tương lai của Iran”. Bộ Quốc phòng Mỹ cáo buộc rằng:

“Tướng Soleimani đang tích cực lên kế hoạch tấn công các nhà ngoại giao và công vụ Mỹ ở Iraq và khắp khu vực. Tướng Soleimani và lực lượng Quds là bên chịu trách nhiệm cho cái chết của hàng trăm nhân sự Mỹ và lực lượng đồng minh cùng với hàng ngàn người bị thương. Ông này đã điều phối các vụ tấn công vào căn cứ đồng minh ở Iraq trong vài tháng qua – bao gồm vụ tấn công vào ngày 27 tháng 12 – đẩy số người chết lên cao và gây thương tích cho người Mỹ và Iraq. Tướng Soleimani cũng là người chấp thuận các cuộc tấn công vào Sứ quán Mỹ tại Baghdad vào tuần này.”

Thông báo kết thúc bằng cam kết rằng “Nước Mỹ sẽ tiếp tục thực thi mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ người và lợi ích của Mỹ dù là bất kỳ đâu trên thế giới.”

US DoD Soleimani statement

Vụ việc này đặt ra hàng loạt câu hỏi pháp lý, trong đó quan trọng nhất là liệu hành vi của Mỹ có hợp pháp theo quy định của luật quốc tế về sử dụng vũ lực hay không? Phần đầu của bài viết sẽ phân tích (1) vấn đề sử dụng vũ lực. Phần cuối của bài viết sẽ đề cập đến (2) vấn đề vi phạm chủ quyền của Iraq, và (3) khả năng viện dẫn căn cứ tình trạng cấp thiết để Mỹ loại trừ tính chất sai phạm theo luật quốc tế về trách nhiệm quốc gia.

Disclaimer: Bài viết dựa vào những thông tin công khai về vụ việc, do đó, có thể không phản ánh đúng, đầy đủ về những gì mà Iran và Mỹ đã thực sự thực hiện trên thực tế. Trong khi, vấn đề bằng chứng xác thực đang là lỗ hổng lớn nhất trong vụ việc này. Điều này cần được nói trước để đọc giả biết được hạn chế của bài viết, và tự mình có đánh giá phù hợp khi nhiều thông tin xác thực hơn được phơi bày.

1. Vấn đề sử dụng vũ lực

Khuôn khổ phân tích: Nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực

Vấn đề pháp lý quan trọng nhất trong vụ việc này là việc sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế, do đó, khuôn khổ pháp lý để phân tích là nguyên tắc cấm đe dọa sử dụng hay sử dụng vũ lực. Đây là một trong các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế, được ghi nhận rộng rãi trong các điều ước quốc tế quan trọng ở cấp độ toàn cầu và khu vực. Nguyên tắc này tồn tại đồng thời trong luật tập quán quốc tế, và cũng được xem là một quy phạm jus cogens (xem post này). Nguyên tắc có hai ngoại lệ được công nhận rộng rãi là: quyền tự vệ chính đáng và sử dụng vũ lực theo quyết định của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (xem post này).

Hành vi của Mỹ có được xem là tự vệ hay không?

Trên thực tế, để biện minh cho hành vi của mình, Mỹ chỉ có thể dựa vào quyền tự vệ vì không có nghị quyết nào của Hội đồng Bảo an được thông qua cho phép Mỹ sử dụng vũ lực trong trường hợp này. Cần lưu ý rằng thông báo của Bộ Quốc phòng Mỹ không hề viện dẫn quyền tự vệ, cũng như không có thông tin nào cho thấy Mỹ có thực hiện nghĩa vụ “thông báo ngay lập tức cho Hội đồng Bảo an” theo đúng quy định tại Điều 51 Hiến chương.

Art 51 UN Charter

Trong Phán quyết năm 1986 của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) thì quyền tự vệ chỉ có thể được sử dụng khi một quốc gia bị tấn công vũ trang (an armed attack). Tòa cho rằng “tấn công vũ trang” là những hành vi thuộc “dạng sử dụng vũ lực nghiêm trọng nhất” (the most grave forms of the use of force).[1] Tuy nhiên, cho đến hiện nay không có một tiêu chí rõ ràng nào nhằm phân biệt mức độ nghiêm trọng của một hành vi sử dụng vũ lực.[2]

Theo thông báo của Bộ Quốc phòng Mỹ, Tướng Soleimani bị cáo buộc là đã “tích cực lên kế hoạch tấn công các nhà ngoại giao Mỹ và các nhân sự Mỹ tại Iraq và khắp khu vực”, “điều phối các cuộc tấn công vào các căn cứ của liên minh tại Iraq trong vài tháng qua – bao gồm cuộc tấn công ngày 27 tháng 12”, và “chấp thuận các cuộc tấn công vào Sứ quán Mỹ tại Baghdad vào tuần này”. 

Những thông tin đưa ra không đủ chi tiết để có thể đánh giá về mức độ nghiệm trọng, đặc biệt là các con số hàng trăm người Mỹ bị giết và hàng ngàn người Mỹ bị thương. Thông tin rõ ràng nhất là cuộc tấn công vào căn cứ quân sự vào ngày 27.12.2019 và vào Sứ quán Mỹ tại Baghdad vào ngày 31.12.2019. Theo thông tin từ Đài CNN của Mỹ, cuộc tấn công này 27.12.2019 làm chết một nhà thầu dân sự người Mỹ, và làm bị thương vài lính Mỹ (less than a handful), và một nhân viên an ninh người Iraq. Về việc Sứ quán Mỹ bị tấn công, Đài CNN tường thuật rằng người biểu tình Iraq đã bao vây, đập phá cửa kính, đốt công sự bên ngoài của Sứ quán Mỹ để phản đối việc trước đó vài ngày Mỹ không kích giết chết 25 người và làm bị thương 51 người khác ở Iraq và Syria; không có thương vong về người và người biểu tình chưa đi vào tòa nhà Sứ quán Mỹ. Lưu ý rằng cả hai vụ tấn công trên đều có vẻ do người Iraq thực hiện. Như đã nói ở trên, rất khó để đánh giá mức độ nghiêm trọng của một hành vi sử dụng vũ lực.

Có vẻ Bộ Quốc phòng Mỹ dựa vào việc đánh giá tổng hợp của tất cả các vụ việc và thiệt hại trong vài tháng qua để cấu thành một “cuộc tấn công vũ trang” từ Iran. Trong Nicaragua v. Mỹ Vụ tổ hợp dầu khí, Tòa ICJ có vẻ ngầm hàm ý cho rằng một vụ tấn công vũ trang có thể cấu thành từ một loạt các vụ va chạm tổng hợp với nhau.[3]

Mỹ phải chứng minh Iran “kiểm soát hữu hiệu” các cuộc tấn công vào Mỹ

Như các cáo buộc của Bộ Quốc phòng Mỹ, hành vi của tướng Soleimani mang tính chất gián tiếp, chỉ huy, điều phối trong bóng tối. Mỹ chỉ có thể quy trách nhiệm các cuộc tấn công – mà người thực hiện trực tiếp không phải là người Iran – cho Iran khi thỏa mãn điều kiện “kiểm soát hữu hiệu”.

Trong Vụ Nicaragua v. Mỹ, Tòa ICJ cho rằng để có thể quy trách nhiệm cho một quốc gia về một hành vi do một lực lượng khác thực hiện thì cần phải thỏa mãn điều kiện “kiểm soát hữu hiệu” (effective control). Cụ thể, khi xem xét liệu hành vi của các nhóm vũ trang chống chính phủ Nicaragua được Mỹ hậu thuẫn có thể quy trách nhiệm cho Mỹ hay không, Tòa cho rằng: “Để hành vi này làm phát sinh trách nhiệm pháp lý cho Mỹ thì về nguyên tắc cần phải chứng minh rằng Quốc gia đó đã có sự kiểm soát hữu hiệu với các chiến dịch quân sự hay bán quân sự.”[4] Năm 2007, Tòa ICJ khẳng định lại rằng một quốc gia chỉ có thể bị quy trách nhiệm nếu hành vi được thực hiện theo “hướng dẫn, hoặc chỉ đạo, hoặc kiểm soát của Quốc gia đó khi thực hiện hành vi”.[5] Tòa ICJ bác bỏ lập luận đề nghị Tòa sử dụng tiêu chí “kiểm soát chung” (overall control) như Tòa án Hình sự Nam Tư cũ (ICTY) từng sử dụng, mà yêu cầu phải chứng minh “có kiểm soát hữu hiệu, hoặc có sự chỉ đạo của Quốc đó đối với từng chiến dịch … chứ không phải chỉ chỉ đạo chung chung cho tổng thể các hành động.”[6]

Soleimani ICJ cited

Như vậy, trong vụ việc tướng Soleimani, Mỹ cần chứng minh rằng Iran “kiểm soát hữu hiệu” từng và các cuộc tấn công vào Mỹ nêu trên, chứ không chỉ là kiểm soát chung chung. 

Học thuyết tự vệ phủ đầu hay tự vệ phòng ngừa?

Thông báo của Bộ Quốc phòng Mỹ có nhắc đến việc sát hại tướng Soleimani “nhằm ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai của Iran”. Điều này có thể hàm ý rằng đây có thể là hành vi tự vệ phủ đầu (pre-emtive self-defence), tự vệ phòng ngừa (preventive self-defence). Suy luận này cũng hợp lý ở chỗ rằng tướng Soleimani bị sát hại ngay khi vừa đáp máy bay xuống Baghdad từ Syria trong bối cảnh người biểu tình Iraq vừa có hành vi quấy rối trước Sứ quán Mỹ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng thông cáo của Bộ Quốc phòng Mỹ mang màu sắc trả đũa và trừng phạt hơn là tự vệ.

Học thuyết tự vệ phủ đầu hay tự vệ phòng ngừa có mục đích mở rộng nội hàm cổ điển của quyền tự vệ. Theo Điều 51, quyền tự vệ chỉ được kích hoạt khi “bị tấn công vũ trang”. Nói như Tòa ICJ thì tấn công vũ trang đã phải xảy ra.[7] Trong khi đó, học thuyết này nhằm sử dụng vũ lực để tự vệ trước khi một vụ tấn công vũ trang xảy ra. Học thuyết không được cộng đồng quốc tế ủng hộ rộng rãi không bởi vì học thuyết không hợp lý. Lý do chính yếu mà các quốc gia không chấp nhập là vì học thuyết có thể bị lạm dụng tùy tiện.

Do không được chấp nhận rộng rãi nên học thuyết này không có giá trị giải quyết vấn đề mà chỉ mang màu sắc chủ nghĩa đơn phương nước lớn hoặc cho các thảo luận học thuật. Kể cả khi học thuyết được viện dẫn thì Mỹ cũng cần cung cấp chứng cứ cho thấy tướng Soleimani đang chuẩn bị thực hiện một cuộc tấn công vũ trang chống lại Mỹ.

Tạm kết cho vấn đề sử dụng vũ lực

Vụ việc Mỹ sát hại tướng Soleimani cho thấy rằng cốt lõi của vấn đề nằm ở hai điểm: (1) liệu có đủ bằng chứng cho thấy Iran, thông qua tướng Soleimani, kiểm soát hữu hiệu từng và các cuộc tấn công vào Mỹ?, và (2) liệu hành vi của Iran có đủ nghiêm trọng để kích hoạt quyền tự vệ của Mỹ hay không? Nếu câu trả lời đều khẳng định thì câu hỏi thứ (3) là liệu việc sát hại tướng Soleimani có tuân thủ điều kiện về mức độ cần thiết (necessity) và tương xứng (proportionality)?

Nếu vụ việc được xem xét ở Hội đồng Bảo an thì câu hỏi bằng chứng nên là điểm bắt đầu và cần được tập trung vào: bằng chứng là điểm cốt lõi để đánh giá đúng về pháp lý. Cho đến thời điểm này, chưa có bất kỳ bằng chứng cụ thể nào được xác thực về các cáo buộc trên. Các thông tin công khai hiện nay hoặc do Chính phủ Mỹ đưa ra hoặc do báo chí Mỹ đưa ra – với việc Mỹ là một bên trong vụ việc, các bằng chứng này cần xem xét một cách cẩn trọng và chỉ có thể xem là đúng nếu có đủ cơ sở hoặc có thể xác thực chéo. Quy trách nhiệm một người giết một người đã phải cẩn trọng theo nguyên tắc “suy đoán vô tội” thì việc quy trách nhiệm cho một quốc gia cũng cần có sự cẩn trọng tương đương.

Nhìn rộng ra, nếu vụ việc đủ nghiêm trọng (khách quan từ bằng chứng và chủ quan từ lập trường của Mỹ và Iran, xét trong tổng thể tình hình ở Trung Đông), về mặt pháp lý, Hội đồng Bảo an có ít nhất hai lựa chọn: hoặc thành lập một ủy ban điều tra (a fact-finding commission) để thu thập chứng cứ hoặc xin ý kiến tư vấn của Tòa ICJ. Hai lựa chọn về pháp lý này phù hợp với một trong bảy trọng tâm của Việt Nam khi tham gia vào Hội đồng Bảo an: “Ngăn ngừa xung đột, ngoại giao phòng ngừa, giải quyết hòa bình các tranh chấp”, và đặc biệt phù hợp với một trong ba ưu tiên trong tháng Việt Nam làm Chủ tịch Hội đồng Bảo an (tháng 01.2020):

“[…] nâng cao nhận thức của cộng đồng quốc tế về tầm quan trọng của Hiến chương LHQ trong việc gìn giữ hòa bình và an ninh quốc tế, tầm quan trọng của việc thượng tôn pháp luật, tuân thủ Hiến chương để bảo vệ hòa bình, an ninh quốc tế.”

2. Sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Iraq và vi phạm chủ quyền của Iraq

Trong vụ Mỹ phóng tên lửa sát hại tướng Soleimani, một điểm đáng chú ý là vụ việc xảy ra trên lãnh thổ của Iraq (cụ thể là ngay tại Baghdad, thủ đô của Iraq). Theo Đài Aljazeera của Trung Đông, Thủ tướng Iraq Adel Abdul Mahdi cho rằng vụ việc là “hành vi vi phạm trắng trợn chủ quyền của Iraq” và “vi phạm trắng trợn các điều kiện mà theo đó quân đội Mỹ được phép hiện diện” trên lãnh thổ Iraq. Sự bất mãn của Chính phủ Iraq thể hiện rõ hơn khi vào ngày 05.01.2020, Quốc hội Iraq đã thông qua một nghị quyết kêu gọi chấm dứt sự hiện diện của lính Mỹ tại nước này. Sự bất mãn này một phần vì tướng Soleimani đến Iraq theo lời mời của Chính phủ Iraq. Thủ tướng Iraq cho biết theo kế hoạch ông sẽ gặp tướng Soleimani vào 8h30 sáng ngày 03.01.2020. Như vậy, Mỹ sát hại Soleimani ngay khi ông này xuống sân bay và đang trên đường đến gặp Thủ tướng Iraq!

Năm 2014, lính Mỹ quay trở lại Iraq theo thỏa thuận chưa được công khai giữa hai nước. Theo một nguồn tin, đây là một thỏa thuận của chính phủ hành pháp của hai nước thông qua trao đổi thư.[8] Mục đích của việc quay trở lại của lính Mỹ là nhằm hỗ trợ Iraq chống lại lực lượng khủng bố Nhà nước Hồi giáo (ISIS).

Với mục đích hạn chế như vậy, có vẻ đúng khi Thủ tướng Iraq cho rằng việc Mỹ sát hại tướng Soleimani là hành vi “vi phạm trắng trợn các điều kiện mà theo đó lính Mỹ được phép hiện diện” trên lãnh thổ Iraq. Nhận định trên chỉ sai nếu Mỹ có thể chứng minh tương Soleimani là thành viên của ISIS, hoặc hỗ trợ cho ISIS, mà điều này rất khó là sự thật. Mà sự thật có thể là ngược lại như Ngoại trưởng Iran đã phát biểu sau vụ sát hại rằng “Tướng Soleimani [là] lực lượng hữu hiệu nhất chống lại Nhà nước Hồi giáo Daesh (ISIS) Al Nusral, Al Qaeda,…”

Tính chất vi phạm điều kiện đồn trú còn được minh chứng qua chính thông báo ngày 03.01.2020 của Bộ Quốc phòng Mỹ. Trong đó, Bộ Quốc phòng Mỹ chỉ viện dẫn đến việc tướng Soleimani có liên quan đến việc hàng trăm người Mỹ bị chết và hàng người người khác bị thương tại Iraq và khắp Trung Đông. Thông báo cho thấy mục đích của việc sát hại là nhằm bảo vệ lợi ích của Mỹ, và không liên quan đến việc chống lại Nhà nước Hồi giáo ISIS. Điểm duy nhất trong thông báo nhắc đến “khủng bố” là đoạn Bộ Quốc phòng Mỹ xem “Qasem Soleimani, chỉ huy Lực lượng Quds của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, được Mỹ xem là một Tổ chức Khủng bố Nước ngoài”. Lưu ý rằng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo là tên gọi chính thức của quân đội Iran mà do quan hệ đối đầu giữa hai nước nên việc hai nước xếp quân đội của nhau vào danh sách khủng bố là điều bình thường. Việc xếp loại này chỉ có giá trị với nội bộ Mỹ.

Tóm lại, các thông tin cho thấy việc sát hại tướng Soleimani đã vi phạm điều kiện mà theo đó Iraq cho phép lính Mỹ được đồn trú trên lãnh thổ nước này. Với việc vi phạm điều kiện đồn trú, việc sát hại tướng Soleimani ngay tại thủ đô Baghdad của Iraq là hành vi vi phạm chủ quyền của Iraq.

Nói thêm là vụ việc sát hại ở nước ngoài này không phải là vụ việc đầu tiên mà Mỹ tiến hành sử dụng vũ lực trong lãnh thổ của nước khác mà không có sự cho phép của nước đó. Năm 2011, Mỹ đã triển khai lực lượng đặc nhiệm vào lãnh thổ của Pakistan để tiêu diệt trùm khủng bố Osama bin Laden của tổ chức khủng bố Al Qaeda mà không có sự đồng ý trước của Pakistan. Liệu đây có nên là một mô-típ hành động đơn phương mà cộng đồng quốc tế, cụ thể là Hội đồng Bảo an, ủng hộ?

3. Viện dẫn căn cứ tình trạng cấp thiết để loại trừ trách nhiệm pháp lý

Giả sử như hành vi của Mỹ được xem là vi phạm luật quốc tế, Mỹ có thể viện dẫn là tình trạng cấp thiết (necessity) để loại trừ tính chất sai phạm, qua đó, không phải chịu trách nhiệm pháp lý quốc tế. Theo luật quốc tế về trách nhiệm quốc gia, hành vi vi phạm luật quốc tế có thể không được xem là sai phạm nếu được thực hiện trong tình trạng cấp thiết.[9] Điều 25(1) của Các điều khoản về trách nhiệm quốc gia quy định:

“Tình trạng cấp thiết không thể được viện dẫn trừ khi hành vi đó (a) là cách duy nhất để Quốc gia bảo vệ lợi ích quan trọng của mình trước mối đe dọa nghiêm trọng và nhãn tiền, và (b) không làm tổn hại nghiêm trọng đến lợi ích quan trọng của Quốc gia hay các Quốc gia khác … hoặc cộng đồng quốc tế nói chung.”

Art 25 ILC state res

Mỹ cần chứng minh mình thỏa mãn tất cả bốn điều kiện sau: (1) việc sát hại tướng Soleimani là biện pháp duy nhất khả dĩ, không còn biện pháp nào khác, (2) phải có một mối đe dọa, và mối đe dọa đó phải thực sự nhãn tiền và nghiêm trọng, (3) liên quan đến một lợi ích quan trọng của Mỹ, và (4) việc vi phạm không gây tổn hại nghiêm trọng đến lợi ích quan trọng của nước khác.[10]

Điều 25(2) cũng lưu ý rằng nếu Mỹ cũng đóng góp vào tình trạng cấp thiết thì không được phép viện dẫn. Như vậy, có thể nếu Iran chứng minh được rằng các va chạm, xung đột liên quan giữa Iran và Mỹ tại Iraq và Trung Đông có một phần đóng góp của Mỹ thì Mỹ không thể viện dẫn căn cứ này.

Trần H. D. Minh

(*) Cảm ơn TS. Nguyễn Thị Hồng Yến, Trưởng bộ môn Công pháp Quốc tế, ĐH Luật Hà Nội đã đọc proof-reading và góp ý cho bài. Mọi sai sót trong bài đều là thiếu sót của tác giả.

————————————————————

[1] Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. USA) [1986] (Judgment on Merits) ICJ Reports 1986 14, 101 [191] & [211] (“Vụ Nicaragua v. Mỹ”).

[2] Malcolm N. Shaw, International Law, 8th ed. (Cambridge University Press 2008) 1133.

[3] Vụ Nicaragua v. Mỹ, xem chú thích số 1, tr. 119-120 [231]; Oil Platforms (Iran v. USA) [2003] (Judgment on Merits) ICJ Reports 2003 161, 191-192 [64] (“Vụ tổ hợp dầu khí”).

[4] Vụ Nicaragua v. Mỹ, chú thích số 1, tr. 65, đoạn 115.

[5] Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro) [2007] (Judgment) ICJ Reports 2003 43, 207 – 211 [398]-[407].   [6] Như trên, tr. 208, đoạn 400.

[7] Vụ Nicaragua v. Mỹ, chú thích số 1, tr. 120, đoạn 232.

[8] Thông tin do Ramzy Mardini cung cấp (từng làm việc tại Vụ cận động, Bộ Ngoại giao Mỹ), https://www.washingtonpost.com/world/getting-us-troops-out-of-iraq-might-not-be-that-hard-say-experts/2020/01/06/9f64060c-3069-11ea-898f-eb846b7e9feb_story.html truy cập ngày 06.01.2020.

[9] Gabcikovo-Nagymaros Project (Hungary/Slovakia) [1997] (Judgment) ICJ Reports 7, 40 [51].   [10] Như trên, 40-41 [52].

One thought on “[174] Vụ Mỹ không kích sát hại Tướng Qasem Soleimani của Iran tại Baghdad, Iraq: Ba khía cạnh pháp lý

Add yours

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Create a website or blog at WordPress.com

Up ↑

%d bloggers like this: