[225] Phán quyết ngày 12.10.2021 của Toà ICJ trong Vụ Phân định biển giữa Somalia và Kenya

Quan điểm của hai nước – Liệu có một thoả thuận phân định biển? – Phân định lãnh hải – Phân định vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa trong phạm vi 200 hải lý – Phân định thềm lục địa mở rộng – Các hoạt động của Kenya trước khi có Phán quyết trong vùng chồng lấn mà sau đó thuộc về Somalia – Nhận định ngắn

Năm 2014, Somalia đệ đơn khởi kiện Kenya liên quan đến tranh chấp phân định biển giữa nước này và Kenya ở Ấn Độ Dương. Kenya cho rằng Toà án Công lý Quốc tế (ICJ) không có thẩm quyền xem xét vụ việc. Ngày 02.02.2017, Toà ICJ ra Phán quyết xác định Toà có thẩm quyền trong vụ việc này (link). Ngày 12.10.2021, Toà ra Phán quyết về nội dung xác định đường phân định lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) và thềm lục địa giữa hai nước (tóm tắt của Ban thư ký Toà eng, toàn văn Phán quyết eng).

Xem thêm: ý kiến riêng của Chánh án Donoghue, các Thẩm phán AbrahamYusuf, và của Thẩm phán ad hoc Guillaume; tuyên bố của Thẩm phán Xue; và ý kiến riêng nửa đồng thuận nửa phản đối của Thẩm phán Robinson.

1. Quan điểm của hai nước

Somalia đề nghị Toà vẽ một đường phân định sử dụng phương pháp đường cách đều/hoàn cảnh đặc biệt (cho phân định lãnh hải) và phương pháp đường cách đều/hoàn cảnh liên quan (cho phân định các vùng biển ngoài lãnh hải). Kenya cho rằng đã có một đường phân định giữa hai nước: Somalia đã thừa nhận (acquiesced) một đường phân định chạy song song đường vĩ độ tại 1o39’43.2’S. Kenya cho rằng kể cả khi không có một đường phân định như thế thì việc áp dụng các phương pháp phân định biển như Somalia yêu cầu cũng sẽ cho ra một đường phân định song song vĩ độ như trên.

2. Liệu đã có một đường phân định giữa hai nước?

Toà cho rằng theo quy định của UNCLOS, phân định biển phải được tiến hành bằng thoả thuận giữa các quốc gia. Hình thức của thoả thuận không quan trọng, có thể bằng văn bản hoặc phi văn bản. Vấn đề quan trọng là liệu có một nhận thức chung (a shared understanding) giữa các quốc gia liên quan về đường biên giới biển.

Các quy định liên quan đến ngầm chấp nhận (acquiescence) và thoả thuận ngầm (tacit agreement) có thể giúp xác định liệu có một thoả thuận phi văn bản giữa Somalia và Kenya hay không. Toà giải thích ngầm chấp nhận như sau:

“ngầm chấp nhận tương đương với công nhận ngầm được thể hiện thông qua hành vi đơn phương [của một bên] mà bên còn lại có thể giải thích như là sự đồng ý. Nếu hoàn cảnh yêu cầu quốc gia kia phải có phản ứng mà trong một thời gian hợp lý quốc gia đó không có phản ứng thì có thể xem là đã ngầm chấp nhận. Điều này dựa trên nguyên tắc qui tacet consentire videtur si logui debuisset ac potuisset. Việc xác định liệu một hành vi của một Quốc gia có buộc quốc gia khác phải phản ứng hay không phụ thuộc vào liệu quốc gia đó có nhất quán thực hiện hành vi. Còn việc đánh giá về việc không phản ứng thì yếu tố thời gian là một yếu tố quan trọng.” (đoạn 51)

Toà cho rằng Toà áp dụng một tiêu chuẩn cao về bằng chứng của việc có một đường ranh giới biểu dựa trên ngầm chấp nhận hay thoả thuận ngầm. Toà nhấn mạnh do tính chất đặt biệt quan trọng của vấn đề biên giới biển, các bằng chứng phải hết sức thuyết phục (compelling). Ngầm chấp nhận tiền giả định một sự chấp nhận rõ ràng và nhất quán quan điểm của quốc gia khác. Trong vụ việc này, Toà cần xem liệu có bằng chứng thuyết phục về việc Kenya duy trì quan điểm của mình một cách nhất quán và liệu Somalia có chấp nhận một cách rõ ràng và nhất quán quan điểm của Kenya.

Sau khi Toà xem xét hành vi của Kenya và Somalia trong quá khứ thì cho rằng không có bằng chứng thuyết phục cho thấy có thoả thuận phân định biển giữa hai nước.

3. Phân định lãnh hải

Điều 15 UNLOS quy định đường phân định lãnh hải là đường trung tuyến hoặc cách đều trừ khi có thoả thuận khác của các quốc gia liên quan. Toà cho rằng phương pháp phân định lãnh hải được dựa trên các điều kiện địa lý của bờ biển và đường trung tuyến hay cách đều sẽ được xác định bằng cách sử dụng các điểm cơ sở phù hợp với điều kiện địa lý đó. Mặc dù việc xác định các điểm cơ sở thường dựa trên đề xuất của các bên, Toà có thể không sử dụng điểm cơ sở mà hai nước cùng đồng ý và xác định các điểm cơ sở mà Toà cho rằng phù hợp. Trong một số trường hợp Toà sẽ không xác định điểm cơ sở trên các cấu trúc nhỏ trên biển để loại trừ tác động không cân xứng của chúng lên đường cách đều. Có những tình huống mà việc bảo đảm tính công bằng của đường cách đều phụ thuộc vào sự cẩn trọng loại trừ tác động không cân xứng của một số đảo nhỏ, đảo đá hay các điểm nhô trên bờ biển. Do đó, trong vụ việc này, Toà chỉ sử dụng các điểm cơ sở trên đất liền và không xác định điểm cơ sở trên một đảo nhỏ và một bãi nửa nổi nửa chìm.

4. Phân định vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa

Phương pháp phân định

UNCLOS quy định về phân định vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) ở Điều 74 và thềm lục địa ở Điều 83. Toà cho rằng các điều khoản này quy định rất chung chung và không đưa ra các hướng dẫn cho những người thực hiện công tác phân định biển. Mục đích của phân định biển là để đạt một giải pháp công bằng.

Toà nhắc lại rằng từ khi UNCLOS ra đời, Toà đã dần phát triển một phương pháp phân định biển. Trích lại Phán quyết của mình trong Vụ Biển Đen giữa Romania và Unkraine, Toà sẽ áp dụng phương pháp ba bước: (1) vẽ một đường cách đều tạm thời từ các điểm cơ sở trên bờ biển của các quốc gia, (2) xem xét liệu có yếu tố nào buộc Toà phải điều chỉnh đường cách đều tạm thời để đạt một kết quả công bằng, và (3) kiểm tra lại tính tương xứng của đường cách đều sau điều chỉnh. Mục đích của bước ba là để bảo đảm không có sự mất tương xứng rõ ràng giữa tỷ lệ độ dài bờ biển liên quan và tỷ lệ vùng biển được phân chia theo đường cách đều sau điều chỉnh, và do đó, xác nhận liệu đường cách đều sau điều chỉnh có phải là một giải pháp công bằng. Xem thêm post: UNCLOS: Phân định biển.

Toà cho rằng phương pháp ba bước không được quy định trong UNCLOS và do đó, không bắt buộc. Phương pháp này chỉ là một phương pháp được Toà phát triển thông qua án lệ của mình và được các cơ quan tài phán quốc tế khác áp dụng. Phương pháp dựa trên các tiêu chí địa lý khách quan, trong khi vẫn xem xét đến các hoàn cảnh liên quan có tác động đến tính công bằng của đường phân định. Phương pháp này giúp tiến trình phân có thể đoán trước (predictability). Tuy vậy, Toà có thể không sử dụng phương pháp ba bước nếu có các yêu tố khiến cho việc áp dụng phương pháp này không phù hợp ví dụ như trường hợp không thể vạch được đường cách đều từ bờ biển liên quan. Trong vụ việc này, Toà không thấy các yếu tố để không sử dụng phương pháp ba bước.

Xác định bờ biển liên quan (relevant coasts) và vùng biển liên quan (relevant area)

Bờ biển liên quan là các đoạn bờ biển mà vùng biển phóng ra từ đó chồng lấn nhau. Vùng biển liên quan là khu vực mà vùng biển tiềm năng của các quốc gia chồng lấn. Vùng biển liên quan không thể vượt quá vùng biển mà các quốc gia liên quan chồng lấn nhau.

Các yếu tố điều chỉnh đường cách đều tạm thời

Sau khi vạch đường cách đều tạm thời, Toà xem xét liệu có yếu tố nào buộc Toà phải điều chỉnh đường tạm thời này. Kenya yêu cầu điều chỉnh đường tạm thời theo hướng song song với đường vĩ độ. Tuy nhiên, Toà không chấp nhận yêu cầu này bởi vì (i) đường cách đều sẽ bị điều chỉnh cơ bản và do đó không thể là giải pháp công bằng, (ii) việc điều chỉnh như vậy sẽ thu hẹp đáng kể vùng biển của Somalia. Do đó, đường điều chỉnh như Kenya yêu cầu không cho phép bờ biển của các bên có thể tạo ra các vùng biển theo cách thức hợp lý và cân bằng với nhau.

Toà cũng không chấp nhận yêu cầu của Kenya điều chỉnh đường cách đều tạm thời dựa trên lợi ích an ninh (security interests). Toà cho rằng biên giới, bao gồm biên giới biển, nhằm đạt được sự lâu dài và ổn định (permanency and stability), trong khi tình hình an ninh ở Somalia không có tính chất lâu dài, mà chỉ là nhất thời trong một giai đoạn. Toà cho rằng trong án lệ của mình Toà công nhận rằng lợi ích an ninh chính đáng (legitimate security considerations) có thể là một hoàn cảnh liên quan nếu đường phân định nằm đặc biệt gần với bờ biển của một quốc gia. Đây không phải là hoàn cảnh trong vụ việc này. Hơn nữa, Toà cho rằng việc kiểm soát vùng EEZ và thềm lục địa thông thường không được gắn với lợi ích an ninh và cũng không ảnh hưởng đến các quyền hàng hải.

Toà không chấp nhận yêu cầu điều chỉnh của Kenya liên quan đến việc bảo đảm quyền đánh bắt cá của ngư dân nước này. Toà công nhận rằng đây có thể là một hoàn cảnh liên quan trong trường hợp ngoại lệ, nhất là khi đường phân định biển nhiều khả năng có tác động thảm hoạ đến đời sống và phát triển kinh tế của cư dân một quốc gia. Trong vụ việc này, Toà không cho rằng đường cách đều sẽ tước bỏ quyền tiếp cận công bằng đến nguồn cá có tầm quan trọng với người dân nước này.

Toà cũng không chấp nhận lập luận của Kenya cho rằng đã có một đường phân định thực tế (de facto) dựa trên thực tiễn lâu dài và nhất quán về khai thác đầu khí, tuần tra hải quân, đánh bắt cá và các hoạt động trên biển khác.

Cuối cùng Toà chấp nhận điều chỉnh đường cách đều để giảm hiệu ứng cắt rời (a cut-off effect) đối với vùng biển của Kenya. Toà công nhận rằng việc sử dụng đường cách đều có thể tạo ra hiểu ứng cắt rời, nhất là khi bờ biển bị khoét sâu. Khi hiệu ứng cắt rời do điều kiện địa lý của bờ biển tạo ra đáng kể hay lớn (“serious” or “significant”), đường cách đều phải được điều chỉnh. Việc xác định bờ biển khoét sâu cần được xem xét không chỉ bờ biển của hai nước liên quan mà trong bối cảnh rộng hơn. Trong vụ việc này, vùng biển của Kenya bị cắt rời do nằm kẹp giữa Somalia ở phía bắc và Tanzania ở phía nam, trong đó một đảo lớn của Tanzania – Pemba – nằm gần bờ biển của Kenya làm tăng thêm hiệu ứng này. Toà cho hiệu ứng cắt rồi là đáng kể do đó Toà quyết định điều chỉnh đường cách đều về phía bắc

Kiểm tra tính tương xứng

Dựa trên đường cách đều sau khi điều chỉnh, tỷ lệ đường bờ biển liên quan giữa Kenya và Somalia là 1:1.43 và tỷ lệ vùng biển được phân chia là 1:1.30. Tỷ lệ này không bất tương xứng đáng kể nên Toà kết luận đường cách đều sau điều chỉnh là một giải pháp công bằng theo yêu cầu tại Điều 74 và 83.

5. Phân định thềm lục địa ngoài 200 hải lý

Toà khẳng định các yêu sách về quyền đối với thềm lục địa vượt quá 200 hải lý phải phù hợp với Điều 76 UNCLOS và phải được Uỷ ban Ranh giới Thềm lục địa (CLCS) xem xét. Cả Kenya và Somalia đã nộp đệ trình lên CLCS nhưng chưa nhận được khuyến nghị để có thể xác lập ranh giới ngoài của thềm lục địa mở rộng theo Điều 76(8).

Toà nhấn mạnh rằng việc chưa xác định ranh giới ngoài của thềm lục địa tự nó không ảnh hưởng đến việc phân định biển giữa các quốc gia như trong vụ việc này. Việc một cơ quan tài phán tiến hành phân định biển không ảnh hưởng đến việc thực hiện chức năng của CLCS.

Để phân định biển, trước tiên cần xác định liệu hai nước có thềm lục địa mở rộng hay không và liệu chúng có chồng lấn nhau. Toà khẳng định việc xác định quyền của hai nước đối với thềm lục địa mở rộng sẽ dựa vào bờ ngoài của rìa lục địa (the outer edge of the contienntal margin) được xác định theo Điều 76(4) và (5) của UNCLOS. Tức là thềm lục địa mở rộng sẽ phụ thuộc vào các tiêu chí địa chất và địa mạo.

Toà nhận xét là vụ việc này khác với Vụ Bangladesh/Myanmar trước Toà án Luật Biển Quốc tế (ITLOS). Trong vụ đó, hoàn cảnh đặc thù và hồ sơ đàm phán tại Hội nghị Luật Biển lần III đủ để Toà tiến hành phân định biển.

Trong đệ trình của mình lên CLCS, cả hai đều xác định mình có thềm lục địa mở rộng và chồng lấn nhau. Không có nước này phủ nhận yêu sách của nước kia. Cả hai nước đều yêu cầu Toà phân định thềm lục địa. Do đó Toà sẽ tiến hành phân định. Toà cho rằng việc sử dụng đường phân định vùng EEZ và thềm lục địa trong phạm vi 200 hải lý là phù hợp để phân định thềm lục địa mở rộng. Vì vậy, đường phân định thềm lục địa mở rộng sẽ là đường kéo dài của đường phân định vùng EEZ và thềm lục địa trong phạm vi 200 hải lý cho đến ranh giới ngoài của thềm lục địa mở rộng được xác lập dựa trên khuyến nghị của CLCS hoặc khi đến vùng biển của các quốc gia khác.

Tuỳ thuộc vào phạm vi vùng thềm lục địa mở rộng của hai nước sau khi xác lập ranh giới ngoài mà có thể tồn tại một “vùng xám” (a grey area) nằm trong thềm lục địa mở rộng của Kenya nhưng cách bờ biển Somalia dưới 200 hải lý. Do vùng xác chỉ là một khả năng, nên Toà không thấy cần thiết phải làm rõ quy chế pháp lý của vùng này.

6. Các hoạt động của Kenya trong vùng chồng lấn trước phân định

Hoạt động của Kenya trước khi có Phán quyết trong vùng biển sau đó thuộc về Somalia

Somalia cho rằng Kenya đã vi phạm chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của mình khi tiến hành hoạt động trong vùng chồng lấn mà giờ được phân cho Somalia. Toà không chấp nhận quan điểm này. Toà cho rằng khi yêu sách biển của các quốc gia chồng lấn nhau, các hoạt động trên biển của một quốc gia trong khu vực sau đó được phân định cho quốc gia khác bằng một phán quyết không thể được xem là vi phạm quyền chủ quyền của quốc gia khác đó nếu các hoạt động này được tiến hành trước khi phán quyết được đưa ra và nếu khu vực liên quan thuộc yêu sách được quốc gia kia đưa ra một cách thiện chí. Trong vụ việc này, Toà không thấy yêu sách của Kenya được đưa ra không thiện chí. Do đó, các hoạt động trước khi Phán quyết này ra đời không được xem là vi phạm quyền của Somalia.

Nghĩa vụ tiền phân định theo Điều 74(3) và 83(3)

Somalia cũng cáo buộc Kenya vi phạm các nghĩa vụ tiền phân định quy định tại Điều 74(3) và 83(3): trong giai đoạn quá độ, các quốc gia liên quan có nghĩa vụ nỗ lực hết sức để không làm tổn hại đến việc đạt được thoả thuận phân định biển cuối cùng. Toà cho rằng các nghĩa vụ này áp dụng cho “giai đoạn quá độ” (the transitional period), được tính từ khi tranh chấp phân định biển phát sinh cho đến khi đường phân định biển được xác lập theo thoả thuận hay bằng một phán quyết. Toà xác định tranh chấp phân định biển giữa hai nước phát sinh vào năm 2009.

Somalia cho rằng Kenya vi phạm nghĩa vụ tiền phân định khi tiến hành giao thầy các lô dầu khí cho các công ty tư nhân, thâm dò địa chấn. Tuy nhiên, Toà cho rằng các hoạt động này không làm thay đổi vật lý vĩnh viễn đến môi trường biển và cũng không làm tổn hại đến việc đạt được thoả thuận phân định cuối cùng. Toà cũng không chấp nhận lập luận của Somalia cho rằng hoạt động khoan vào đáy biển của Kenya vi phạm nghĩa vụ trên. Toà không thể xác định chắn chắn là hoạt động khoan này làm thay đổi vật lý vĩnh viễn môi trường biển. Hơn nữa, từ năm 2016, Kenya đã dừng hoạt động này. Xem thêm về nghĩa vụ tiền phân định: postpost.

Nhận định ngắn: Phán quyết này không có nhiều tính mới trong vấn đề phân định biển (trừ việc đây là vụ việc đầu tiên Toà ICJ phân định thềm lục địa mở rộng, và cách mà Toà xác định Somalia và Kenya có thềm lục địa mở rộng có thể chưa thuyết phục và cần xem xét kỹ hơn), đồng thời có một số điểm mới liên quan đến hoạt động trong vùng chồng lấn chưa phân định.

Trần H. D. Minh

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Create a website or blog at WordPress.com

Up ↑

%d người thích bài này: