[176] Vụ Iran bắt giữ Đại sứ Anh Rob Macaire ngày 11.01.2020 dưới góc độ Công ước Viên năm 1961

Ngày 11.01.2020, truyền thông đưa tin Đại sứ Anh tại Iran, ông Rob Macaire, bị lực lượng công vụ của Iran bắt giữ trong khoảng 30 phút trước khi được thả. Thông tin dưới đây được lượt trích từ tổng hợp của Báo The Guardian của Anh. Iran đưa ra hai biện giải cho vụ việc này: (1) Đại sứ Macaire tham gia một vụ biểu tình chống chính phủ khi tụ tập cầu nguyện cho các nạn nhân của máy bay dân sự bị Iran bắn nhầm, và (2) lực lượng công vụ Iran tại hiện trường không biết ông này là Đại sứ Anh. Về biện giải thứ hai, Thứ trưởng Ngoại giao Iran giải thích trên Twitter rằng Đại sứ Macaire

“bị bắt giữ tại hiện trường như một người ngoại quốc không rõ danh tính trong một vụ tập trung đông người bất hợp pháp, và khi cảnh sát thông báo cho tôi về việc một người bị bắt giữ tự xưng là Đại sứ Anh, tôi đã thốt lên rằng KHÔNG THỂ NÀO! […] Ngay khi nói chuyện trực tiếp với ông này, tôi đã bất ngờ khi xác nhận rằng chính là ông đại sứ. 15 phút sau ông được tự do.”

Đại sứ Rob Macaire không phủ nhận ông có mặt tại hiện trường, nhưng giải thích rằng “tôi không tham gia vào bất kỳ cuộc biểu tình nào! Đến dự sự kiện được quảng cáo là một buổi cầu nguyện cho các nạn nhân của thảm họa máy bay PS752. Việc thể hiện sự kính trọng là bình thường – một vài nạn nhân là người Anh. Tôi rời đi sau 5 phút, khi một số người tham gia bắt đầu hò hét kích động.”

UK amb arrested

Ngoại trưởng Anh Dominic Raab cho biết “[v]iệc bắt giữ Đại sứ của chúng ta ở Tehran mà không có căn cứ hay giải thích nào là một hành vi vi phạm trắng trợn luật pháp quốc tế. Chính phủ Iran.” Khi gặp Đại sứ Iran tại Anh, Ngoại trưởng Anh yêu cầu Iran phải có lời xin lỗi chính thức và cam kết không có hành vi tương tự trong tương lai.

Quyền bất khả xâm phạm thân thể theo Công ước Viên về Quan hệ ngoại giao năm 1961

Liên quan nhất với vụ việc này là quy định về quyền bất khả xâm phạm thân thể của viên chức ngoại giao. Điều 29 của Công ước Viên năm 1961 quy định rất rõ:

“Thân thể của một viên chức ngoại giao là bất khả xâm phạm. Người này sẽ không bị bất kỳ hình thức bắt giữ hay tạm giữ nào. Quốc gia tiếp nhận phải đối xử người này với sự tôn trọng thích đáng và phải thực thi mọi biện pháp thích hợp để ngăn chặn bất kỳ cuộc tấn công nào vào thân thể, tự do hay danh dự của người này.”

Art 29 VCDR 1961

Theo Điều 1(e) của Công ước, rõ ràng đại sứ là một “viên chức ngoại giao” (a diplomatic agent). Tuy nhiên, để kết luận rằng việc bắt giữ Đại sứ Anh Rob Macaire là vi phạm Điều 29 nêu trên cần xem xét thêm một quy định khác cũng tại Điều 29: Iran có nghĩa vụ đến mức độ nào để bảo đảm quyền bất khả xâm phạm của Đại sứ Macaire?.

Nghĩa vụ của Iran “phải thực thi mọi biện pháp thích hợp”

Một mặt, Điều 29 quy định rằng viên chức ngoại giao có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, không bị bắt giữ hay tạm giữ. Mặc khác, câu thứ hai của Điều 29 quy định rằng nghĩa vụ của quốc gia tiếp nhận lại không tương xứng với quyền bất khả xâm phạm nêu ở câu thứ nhất. Theo đó, quốc gia tiếp nhận chỉ có nghĩa vụ giới hạn trong việc “thực thi mọi biện pháp thích hợp để ngăn chặn…” (shall take all appropriate steps to prevent…). Lời văn như thế có vẻ hàm ý rằng quốc gia tiếp nhận chỉ có nghĩa vụ nỗ lực hết sức có thể để bảo đảm quyền bất khả xâm phạm thân thể – đây là một nghĩa vụ về hành vi (an obligation of conduct), chứ không là nghĩ vụ về kết quả (an obligation of result). Quốc gia tiếp nhận không có nghĩa vụ phải bảo đảm tuyệt đối quyền bất khả xâm phạm, mà chỉ có nghĩa vụ phải nỗ lực hết sức, thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo đảm quyền đó. Đôi khi một quốc gia đã làm hết sức nhưng hậu quả đáng tiếc vẫn có thể xảy ra.

Nhận định trên trùng với quan điểm của James Crawford – hiện giờ là thẩm phán Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ). Khi nhận định về nghĩa vụ phải thực hiện tất cả mọi biện pháp thích hợp để bảo đảm quyền bất khả xâm phạm trụ sở tại Điều 22(2) Công ước Viên năm 1961, Crawford cho rằng nghĩa vụ này là một nghĩa vụ về hành vi và “nó không liên quan đến việc phải bảo đảm hay cam đoan không có bất kỳ sự xâm phạm nào; mà nó là một nghĩa vụ liên tục của quốc gia chủ nhà phải thực thi tất cả biện pháp thích hợp để bảo vệ trụ sở.”[1]

Ủy ban Luật pháp Quốc tế (ILC) và Tòa ICJ công nhận khả năng viên chức ngoại giao bị bắt giữ hay tạm giữ. Khi dự thảo Điều 29 này, ILC ghi nhận rằng nguyên tắc bất khả xâm phạm “đối với viên chức ngoại giao không loại trừ các biện pháp tự vệ hoặc, trong các hoàn cảnh ngoại lệ, các biện pháp nhằm ngăn chặn người này thực hiện hành vi tội ác hay tội phạm.”[2] Trong Vụ bắt giữ con tin giữa Iran và Mỹ, Tòa ICJ cũng công nhận rằng:

“việc tuân thủ nguyên tắc này không có nghĩa là … một viên chức ngoại giao dính đến hành vi thực hiện tấn công hay các tội phạm khác sẽ không thể bị cảnh sát của Quốc gia tiếp nhận bắt giữ nhanh chóng nhằm ngăn chặn việc thực hiện hành vi phạm tội đó.”[3]

Có vẻ Ngoại trưởng Anh cũng công nhận rằng nghĩa vụ của Iran chỉ có nghĩa vụ nỗ lực hết sức, chứ không có nghĩa vụ tuyệt đối. Ông nói rằng “việc bắt giữ đại sứ của chúng ta mà không có căn cứ hay giải thích”. Điều này hàm ý rằng việc bắt giữ có thể nếu có căn cứ hay giải thích đáng.

Câu hỏi là làm thế nào để biết Iran đã làm hết sức để bảo đảm quyền bất khả xâm phạm của Đại sứ Anh Roc Macarie? Đây là câu hỏi khó, và cần xem xét trong bối cảnh cụ thể của vụ việc bắt giữ ngày 11.01.2020. Điểm cốt yếu vẫn là cần có bằng chứng xác thực đầy đủ về chuyện gì thực sự xảy ra tại hiện trường.

Viên chức ngoại giao phải tôn trọng pháp luật quốc gia tiếp nhận

Theo Điều 41(1) Công ước Viên năm 1961, viên chức ngoại giao phải tôn trọng pháp luật quốc gia tiếp nhận và không được phép can thiệp vào vấn đề nội bộ của quốc gia tiếp nhận. Cụ thể lời văn của Điều 41(1) như sau:

“Không ảnh hưởng đến các quyền ưu đãi và miễn trừ của những người ngày, tất cả những người hưởng quyền ưu đãi và miễn trừ có nghĩa vụ phải tôn trọng luật pháp và quy định của Quốc gia tiếp nhận. Những người này cũng có nghĩa vụ không được can thiệp và vấn đề nội bộ của Quốc gia đó.”

Art 41.1 VCDR 1961

Trong vụ việc này, hai nghĩa vụ theo Điều 41(1) cần được xem xét đến bởi vì hai lý do trên. Thứ nhất, Iran cho rằng Đại sứ Macaire đã tham gia vào một vụ tập trung đông người bất hợp pháp, và can thiệp vào công việc nội bộ của Iran. Trong khi ngài đại sứ phủ nhận, và nói thêm rằng ông đã rời khỏi đó ngay khi có dấu hiệu buổi cầu nguyện bắt đầu có dấu hiệu kích động thành biểu tình. Thứ hai, nếu xác nhận rằng ngài đại sứ đã tham gia vào cuộc biểu tình thì có được xem là can thiệp vào công việc nội bộ của Iran hay không (xem thêm nguyên tắc cấm can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia khác).

Lưu ý rằng, Điều 41(1) nêu trên không thể là căn cứ để xâm phạm vào quyền bất khả xâm phạm theo Điều 29 bởi vì lời văn của điều này bắt đầu bằng “không ảnh hưởng đến các quyền ưu đãi và miễn trừ của những người này.” ILC thuyết minh rằng “[v]iệc một viên chức ngoại giao vi phạm các nghĩa vụ không giải phóng Quốc gia tiếp nhận khỏi nghĩa vụ phải tôn trọng quyền miễn trừ của nhân viên đó.”[4] Khi có vi phạm, quốc gia tiếp nhận chỉ có thể tuyên bố người đó là người không được chào đón (persona non grata) theo Điều 9 của Công ước Viên.

Art 9.1 VCDR 1961

Trần H. D. Minh

———————————————

[1] James Crawford, Second Report on State Responsibility (1999) 28 [86], https://legal.un.org/ilc/documentation/english/a_cn4_498.pdf.

[2] ILC, ‘Draft articles on Diplomatic Intercourse and Immunities with commentaries’, in ILC, Yearbook of the International Commission, 1958, vol. II (United Nations 1958) 89, 97.

[3] United States Diplomatic and Consular Staff in Tehran (US v. Iran) [1980] (Judgment) ICJ Reports 1980 3, 41.

[4] ILC, chú thích số 1, 104.

One thought on “[176] Vụ Iran bắt giữ Đại sứ Anh Rob Macaire ngày 11.01.2020 dưới góc độ Công ước Viên năm 1961

Add yours

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Create a website or blog at WordPress.com

Up ↑

%d bloggers like this: