Ngày 16/6/2025, sau những căng thẳng trên thực địa và khác biệt trong đàm phán với Thái Lan, Campuchia chính thức gửi văn bản liên quan đến 04 khu vực tranh chấp với quốc gia láng giềng, bao gồm đền Ta Muen Thom, đền Ta Muen Toch, đền Ta Khwai và “Tam giác Ngọc lục bảo” (Emerald Triangle), lên Tòa án Công lý quốc tế (ICJ). Cùng ngày, Bộ Ngoại giao Thái Lan đưa ra tuyên bố chính thức về việc không công nhận thẩm quyền của ICJ kể từ năm 1960[1].
Trước đây, hai quốc gia này đã từng 02 lần giải quyết tranh chấp thông qua ICJ. Lần đầu tiên là năm 1959, khi Campuchia kiện Thái Lan ra ICJ, yêu cầu Tòa tuyên bố chủ quyền lãnh thổ đối với ngôi đền Preah Vihear thuộc về Campuchia và Thái Lan có nghĩa vụ rút quân đã đóng tại đó. Lần thứ hai là vào năm 2011, Campuchia đề nghị ICJ giải thích Phán quyết năm 1962 sau khi tranh chấp biên giới giữa hai nước bùng phát.
Hiện, chỉ có Campuchia công nhận thẩm quyền của Tòa[2]. Chưa rõ lập luận mà Campuchia đưa ra là gì để thuyết phục Tòa chấp nhận thụ lý, xem xét vụ kiện (hoặc ít nhất là có thẩm quyền prima facie để áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời) khi Thái Lan đã thể hiện rõ ràng về việc không công nhận thẩm quyền của cơ quan này, nhưng về lý thuyết có thể dự đoán 03 kịch bản sau:
– Kịch bản 1: Forum prorogatum (thách kiện): Đây là khái niệm cho rằng một quốc gia, dù chưa công nhận thẩm quyền tài phán của Tòa vào thời điểm đơn kiện được đệ trình chống lại mình, vẫn có thể sau đó bày tỏ sự đồng ý với thẩm quyền đó và cho phép Tòa thụ lý vụ việc[3]. Tuy nhiên, cho đến nay, Thái Lan vẫn luôn thể hiện một cách rõ ràng về việc không công nhận thẩm quyền của ICJ.
– Kịch bản 2: Lập luận rằng tranh chấp hiện nay liên quan đến giải thích và thực hiện các Phán quyết năm 1962, 2013, hoặc đề nghị công nhận tính hợp pháp của bản đồ do Uỷ ban Pháp – Xiêm sản xuất năm 1907: Với việc cả 04 khu vực tranh chấp đều cách xa đền Preah Vihear (khu vực Tam giác Ngọc lục bảo gần nhất cũng cách khoảng 56km theo đường chim bay[4]) thì không thể được xem là “khu vực lân cận”. Do đó, tương đối khó cho Campuchia để thuyết phục Tòa xem xét 04 khu vực tranh chấp hiện nay (tương tự như khu vực đồi Phnom Trap trong Phán quyết năm 2013[5]).
– Kịch bản 3: Đưa vụ việc ra Đại hội đồng Liên Hợp Quốc để ra nghị quyết đề nghị ICJ cho ý kiến tư vấn: Trường hợp này, Campuchia cần chứng minh căng thẳng biên giới với Thái Lan có thể ảnh hưởng đến hòa bình và an ninh quốc tế, đồng thời vận động các quốc gia thành viên để thông qua một nghị quyết đề nghị Toà ra ý kiến tư vấn theo Điều 96(1) Hiến chương Liên Hợp Quốc. Mặc dù Campuchia có thể đạt được mong muốn về việc đưa tranh chấp với Thái Lan ra cơ quan tài phán quốc tế, nhưng ý kiến tư vấn của ICJ không có hiệu lực ràng buộc về mặt pháp lý, mà chỉ được xem là công cụ ngoại giao phòng ngừa và giúp duy trì hòa bình quốc tế[6].
Vũ Quốc Tuấn
[1] https://www.nationthailand.com/blogs/news/asean/40051331, truy cập ngày 19/6/2025.
[2] Tuyên bố ngày 19/9/1957 [xem thêm tại https://www.icj-cij.org/declarations/kh%5D.
[3] https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law-mpeipro/e1575.013.1575/law-mpeipro-e1575, truy cập ngày 19/6/2025.
[4] Đo khoảng cách trên Google Maps.
[5] ICJ (2013), Đề nghị giải thích Phán quyết ngày 15/6/1962 về vụ Đền Preah Vihear (Campuchia v. Thái Lan), Phán quyết, đoạn 92-97.
[6] https://www.icj-cij.org/advisory-jurisdiction, truy cập ngày 19/6/2025.
Luật pháp Quốc tế 